Fergana

Fergana

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi.
Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu.
TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi.
Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒:
"Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey",
"├ľzbek Mektuplar─▒",
"Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler",
"Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi".
Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r.
E-Posta: ekrempeker@gmail.com
Ekrem Hayri PEKER

Tellerdeki ku┼člar─▒ g├Âr├╝nce ÔÇŁTelgraf─▒n tellerine ku┼člar m─▒ konar herkes sevdi─čine b├Âyle mi yanarÔÇŁ t├╝rk├╝s├╝ akl─▒ma geldi. Telgraf tellerinin kaderi san─▒r─▒m her yerde ayn─▒. Kaderlerinde ku┼člara t├╝nek olmak varm─▒┼č.

Ba─čdat, Bostan, Ri┼čtan. Her taraf ekili, tarla s─▒n─▒rlar─▒n─▒ ├žizen dutlar ve kavaklar, kavaklar. Yine ├žocuklu─čuma, gen├žli─čime d├Ând├╝m. K├Ây├╝mdeki bah├žem, babaannemle besledi─čimiz ipek b├Âceklerini hat─▒rlad─▒m. Mustafakemalpa┼ča ve ─░neg├ÂlÔÇÖde kurulan koza pazarlar─▒. Sonra sadece Koza Han ├ževresine s─▒k─▒┼čan kozac─▒lar. BursaÔÇÖdaki manc─▒n─▒klar, kozakhaneler, ─░pek boyac─▒lar─▒. Naz─▒m HikmetÔÇÖin Bursa cezaevinde yazd─▒─č─▒ ÔÇť─░pekli MendilÔÇŁ hik├óyesi. Fergana yak─▒n─▒ndaki Margilan kentinin ipek├žilik merkezi oldu─čunu ├Â─črenmi┼čtim.

Margilan ve ├ževresinde Tekstil ve G─▒da sekt├Ârlerine yat─▒r─▒m yapm─▒┼č ├žok say─▒da T├╝rk firmas─▒ var.

Yol boyundaki kanallarda, derelerde bal─▒k tutan ├žocuklar var. Okullar─▒n tatil olu┼čunu de─čerlendiriyorlar.┬á Ba─čdatÔÇÖ─▒ ge├žiyorum.

BostanÔÇÖa yakla┼č─▒yoruz. An─▒t duvar var. Duvarda ÔÇťSayg─▒ ve Anma g├╝n├╝ÔÇŁ yaz─▒l─▒. Biraz ilerde bir an─▒t daha var, ├╝zerinde ÔÇť1941-1945ÔÇŁ yaz─▒yor sava┼čta ├Âlenler i├žin dikilmi┼č. Yolda bir b├╝st var ama ├╝zerindeki ismi okuyamad─▒m.

Ta┼čkent deki arkada┼člar─▒m, Fergana i├žin Ta┼čkent modeli tarihi bir kent demi┼člerdi. Do─čruymu┼č. Geni┼č caddeleri, ya┼čl─▒ ├ž─▒narlar─▒yla modern bir kent ├ž─▒kt─▒ kar┼č─▒ma. Baz─▒ caddelerde tarihi binalar g├Âze ├žarp─▒yor.

Fergana n├╝fusunun bir zamanlar y├╝zde k─▒rk─▒n─▒ olu┼čturan Ruslar ba─č─▒ms─▒zl─▒ktan RusyaÔÇÖya g├Â├ž etmi┼čler. ┼×u anda oranlar─▒ y├╝zde on be┼čmi┼č. Taksici beni Bravo KafeÔÇÖde bekleyen insana g├Âr├╝rd├╝. Tan─▒┼čt─▒k. Rehberim Anjalina iyi T├╝rk├že biliyor. Sohbet ettik. T├╝rkiyeÔÇÖde kalm─▒┼č, BursaÔÇÖya da gelmi┼č, MoskovaÔÇÖda bulunmu┼č. ÔÇťBurada RusÔÇÖuz; RusyaÔÇÖda ise ├ľzbek. RusyaÔÇÖya ├žal─▒┼čmaya gitti─čimizde nerede ayak i┼čleri var, nerede zor i┼čler var onlar bize kal─▒yor. D├╝zg├╝n i┼čler bize b─▒rak─▒lm─▒yorÔÇŁ diye dert yand─▒.

Kentin iki taraf─▒nda ├ž─▒narlar─▒n yer ald─▒─č─▒ caddelerini rehberimle gezdik. 50-100 ya┼č─▒nda oldu─ču tahmin etti─čim birka├ž yap─▒dan ba┼čka bir ┼čey g├Ârememek bende hayal k─▒r─▒kl─▒─č─▒ yaratt─▒. Tatar rehberim ┼čehirde bir m├╝ze oldu─čunu s├Âyledi. M├╝zeyi gezmeyi sonraki ziyarete b─▒rakt─▒k. Y├╝r├╝yerek ┼čehir merkezine gittik. G├╝zel bir park var. Parkta oturup dinlenirken parka biti┼čik stattan gelen sesler bana BursaÔÇÖy─▒ hat─▒rlatt─▒. Stadyumdan yap─▒lan tezah├╝rat park─▒n her yan─▒na ula┼č─▒rd─▒. Stadyumda Pakistan ve ├ľzbek tak─▒mlar─▒ aras─▒nda milli ma├ž yap─▒ld─▒─č─▒n─▒ ├Â─črendim. ├ľzbekler tak─▒mlar─▒na b├╝y├╝k destek veriyorlard─▒.

Park─▒n ├ž─▒k─▒┼č─▒na y├╝r├╝d├╝k. ├ç─▒k─▒┼ča do─čru elinde g├Âk atlas─▒, arkas─▒nda y─▒ld─▒zlar olan bir heykel g├Ârd├╝m.

Tan─▒nm─▒┼č bir g├Âk bilimci olan El-Fergani ad─▒na birka├ž y─▒l ├Ânce dikilmi┼č. Yan─▒mda foto─čraf makinesi olmad─▒─č─▒na ├╝z├╝ld├╝m, T├╝rk d├Âneri yapan bir kafede k─▒sa bir moladan sonra merkezdeki k├╝├ž├╝k otopark/otogar benzeri yerden HokantÔÇÖa kalkan Ma┼črutkaya bindim. ÔÇťTekrar g├Âr├╝┼čmek ├╝zere FerganaÔÇŁ deyip yola koyuldum. Hava karard─▒ktan sonra HokantÔÇÖa ula┼čt─▒m.

*

FerganaÔÇÖn─▒n yeni bir kent oldu─čunu bilmiyordum. ├ľzbek dostum gazeteci yazar Talip Nazirov, kentin 1877ÔÇÖde kuruldu─čunu s├Âyleyince do─črusu ├žok ┼ča┼č─▒rd─▒m. Evet, vadinin ad─▒ binlerce y─▒ld─▒r Fergana vadisi ama kent yeni. Oysa yan─▒ ba┼č─▒ndaki Margilan kenti eyl├╝l ay─▒ ba┼člar─▒nda devlet ba┼čkan─▒n─▒n kat─▒ld─▒─č─▒ bir t├Ârenle kurulu┼čunun iki bininci y─▒l─▒n─▒ kutlad─▒. Kentin kurulu┼č ├Âyk├╝s├╝ k─▒saca ┼č├Âyle: tarihsel Hokant

Hanl─▒─č─▒n─▒n topraklar─▒ KazakistanÔÇÖ─▒n g├╝neyi, TacikistanÔÇÖ─▒n kuzeyini, bat─▒da Ta┼čkent ├ževresini, 1820ÔÇÖlere kadar do─čuda ┼čimdi Do─ču T├╝rkistanÔÇÖda yer alan Ka┼čgar kentini de kaplamaktayd─▒. Osman HanÔÇÖ─▒n kurdu─ču ├ľzbek ─░mparatorlu─ču zaman i├žinde Hive, Buhara ve Hokant hanl─▒klar─▒na b├Âl├╝nd├╝. ┼×imdiki ba┼čkent Ta┼čkent zaman zaman ba─č─▒ms─▒z beylik olarak varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝rd├╝. Hanl─▒klar, beylikler birbirleriyle sava┼čmay─▒ s├╝rd├╝r├╝rler.

Onlar, birbirlerini yerken yay─▒lmac─▒ Rus ├çarl─▒─č─▒ Kazakistan topraklar─▒nda yer alan ├╝├ž Kazak hanl─▒─č─▒n─▒ B├╝y├╝k Orda-Orta Orda ve K├╝├ž├╝k Orta ortadan kald─▒r─▒rlar. Bu Hanl─▒klar Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ile temas ederler. Osmanl─▒ Padi┼čahlar─▒ onlara umdu─ču yard─▒m─▒ yapamaz; ─░ran ve ├çarl─▒k yollar─▒ kesmi┼čtir. Osmanl─▒ onlara asla tutmad─▒klar─▒ ┼ču alt─▒n ├Â─č├╝d├╝ verir, ÔÇťBirbirinizle kavga etmeyin, Rus ├çarl─▒─č─▒na kar┼č─▒ birle┼činÔÇŁ. ├ľ─č├╝t tutulmam─▒┼čt─▒. Ta┼čkentÔÇÖi ku┼čatan Ruslara kar┼č─▒, yard─▒m i├žin yola ├ž─▒kan Buhara kuvvetleri a─č─▒r kal─▒nca -ku┼čatma bir ay s├╝rer- Ta┼čkent d├╝┼čer. Yard─▒m i├žin gelenler ├žarp─▒┼čmadan geri d├Ânerler.

1876 y─▒l─▒nda Hokant Hanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒ i┼čgal eden Ruslar, son han Hudayi HanÔÇÖ─▒n iki y─▒l kadar h├╝k├╝m s├╝rmesine izin verirler. Han Ruslara ├Âdemek i├žin halktan a─č─▒r vergiler al─▒nca halk ayaklan─▒r. Han AfganistanÔÇÖa ka├žar, Ruslar da Hanl─▒─č─▒ ortadan kald─▒r─▒p askeri idare kurarlar. Hokant halk─▒ s─▒k s─▒k hanlara ba┼čkald─▒rm─▒┼čt─▒r. Bunu bilen Ruslar idare merkezini, HokantÔÇÖ─▒n yazlar─▒ koktu─čunu (├çevrede batakl─▒klar varm─▒┼č) bahane ederler. Y├Ânetim merkezini yeni kurduklar─▒ FerganaÔÇÖya ta┼č─▒rlar. Kurulan kente HokantÔÇÖ─▒ i┼čgal eden General SkobelevÔÇÖin ad─▒n─▒ verirler. Ayr─▒ca yeni Margilan ad─▒ da kullan─▒l─▒r.

U├žsuz bucaks─▒z bir ova uzan─▒yor ├Ân├╝m├╝zde, her taraf ekili. Yol kenar─▒ndaki sulama kanallar─▒nda ├žocuklar y├╝z├╝yor anadan do─čma. Neden sonra ├ž─▒plak tepeler g├Âz├╝kmeye ba┼člad─▒. Tepelerin bir k─▒sm─▒ a─ča├žland─▒r─▒lm─▒┼č, demek ki bu tepeler bir zamanlar a─ča├žlarla kapl─▒ym─▒┼č.

Dostum ┼×ukrat EkeÔÇÖyle, gen├ž EldarÔÇÖla kenti taksiyle dola┼čt─▒m. G├╝zel bir kent Fergana. C─▒v─▒l c─▒v─▒l olan kent park─▒na gittim. ┼×ehir m├╝zesinin yerini buldum, gezmeyi ertesi g├╝ne b─▒rakt─▒m. Dostum Talip Eke m├╝zede el yazmas─▒ KurÔÇÖanÔÇÖlar, kitaplar ve M├╝r┼čit olarak bilinen, RusÔÇÖlara kar┼č─▒ ayaklanm─▒┼č D├╝k├ž├╝ ─░┼čan adl─▒ ┼×eyhin vaaz verdi─či caminin tahta kap─▒s─▒n─▒n orada oldu─čunu s├Âylemi┼čti. Park─▒n i├žinde ├╝nl├╝ g├Âk bilimci FerganiÔÇÖnin b├╝y├╝k bir heykeli yer al─▒yordu. Heykel ba─č─▒ms─▒zl─▒ktan sonra dikilmi┼č. Devir de─či┼čince baz─▒ heykeller y─▒k─▒l─▒yor, yerlerine ba┼čka heykeller dikiliyor.

─░ki katl─▒ ┼čehir m├╝zesi bir su kanal─▒n─▒n yan─▒na kurulmu┼č, akan suyun serinli─čini y├╝z├╝n├╝zde hissediyorsunuz. ─░├žeri giriyorum. Giri┼čte birka├ž eski eser, b├╝stler ve idari ofisler var. Esas sergi salonlar─▒ ikinci ve ├╝├ž├╝nc├╝ katlarda bulunuyor. Gezdi─čim m├╝ze ┼čehir m├╝zesi havas─▒nda. BursaÔÇÖdaki ┼×ehir m├╝zesi geldi akl─▒ma ve eme─či ge├ženlere ┼č├╝kranlar─▒m─▒ sunuyorum. Bir k├Â┼čede eski ├ža─člara ait eserler, ba┼čka bir k├Â┼čede etnografik eserler bulunuyor. ─░lk salonda vadinin jeolojik yap─▒s─▒n─▒n sergilendi─či bir k├Â┼če var. M├╝zede ┼čehrin kurucusu General SkobelevÔÇÖin bir b├╝st├╝ var B├╝st bir zamanlar ┼čehirdeki bir s├╝tunun tepesindeymi┼č. Ba─č─▒ms─▒zl─▒ktan sonra yerinden s├Âk├╝l├╝p m├╝zeye getirilmi┼č. M├╝zede Generalin ┼čahsi e┼čyalar─▒ da-├žo─čunlu─ču askeri malzeme ve k─▒yafetleri sergileniyor. M├╝zede bronz ├ža─ča ait eserlerin yan─▒nda Saymal─▒ta┼č denen b├Âlgeden getirilmi┼č ilk ├ža─č insanlar─▒n─▒n ├žizdi─či kaya resimleri var. Saymal─▒ta┼č denen b├Âlge simdi karlarla kapl─▒. Y─▒l─▒n bir iki ay─▒nda b├Âlgeye gidip resimleri g├Ârmek m├╝mk├╝n. M├╝ze salonlar─▒nda ┼čehrin kurulu┼č y─▒llar─▒na ait resimler, ┼čehirde yay─▒nlanan gazeteler var.1910 y─▒llar─▒nda ┼čehrin n├╝fusu on bine ula┼čm─▒┼č. M├╝zedeki ba┼čka resimler h├╝z├╝n verici. HokantÔÇÖ─▒n i┼čgalini kabullenmeyip ├çarl─▒k Rusya’s─▒na isyan etti─či i├žin as─▒lanlar─▒n resimleri var. ─░syan etti─či i├žin as─▒lanlar─▒n birisi de yukar─▒da isminden bahsetti─čim D├╝k├ž├╝ ─░┼čan, onunda resmi var. H├╝z├╝nl├╝ resimler sadece bunlarla kalm─▒yor.

Kente Fergana ad─▒n─▒ 1924 de Sovyetler verir. Fergana b├Âlgesinin ac─▒lar─▒ bitmez, 1920ÔÇÖlerdeki ba─č─▒ms─▒zl─▒k m├╝cadelesi de kanla bast─▒r─▒ld─▒. Ba─č─▒ms─▒zl─▒k m├╝cadelesine ├Ânderlik etmek i├žin b├Âlgeye gelen Enver Pa┼ča burada, Du┼čanbe yak─▒nlar─▒nda ┼čehit oldu.

Y─▒llar ge├žer ─░kinci d├╝nya sava┼č─▒ ba┼člar, Alman ordular─▒ MoskovaÔÇÖya kadar ilerler. Sovyetler seferber olur.

Duvar afi┼čleriyle halk orduya, Sovyet anavatan─▒n─▒ savunmaya ├ža─čr─▒l─▒r. Kimi afi┼člerde asker resimleri, kimi afi┼člerde kal─▒n b─▒y─▒kl─▒ i┼č├ži resimleri, kimilerinde ise kad─▒n resimleri soruyorlar ÔÇťVatan m├╝dafaas─▒ i├žin ne yapt─▒n?ÔÇŁ M├╝zede sava┼čta Nazilerden ele ge├žen silahlar, sava┼čta partizanlar─▒n ve Sovyet ordusunun kulland─▒─č─▒ silahlar sergileniyor. B├Âlgeden g├Ân├╝ll├╝ sava┼ča kat─▒lan partizanlar─▒n resimleri de yer al─▒yor. ├ľzbekistan bu sava┼čta n├╝fusunun y├╝zde onunu kaybetmi┼č.

M├╝zeden ├ž─▒k─▒p sosyal bilimler ├╝niversitesinin bulundu─ču caddeye gidiyorum. Caddede k─▒sa bir y├╝r├╝y├╝┼č yap─▒yorum. Sonra da parka y├Âneliyorum. Belki so─čuk ikliminden ├Ât├╝r├╝ Rus ┼čehir mimarisinde binalarda balkon olay─▒ yok. Mevcut balkonlar s├╝s i┼člevi g├Âr├╝yorAksam olmakta, HokantÔÇÖa giden taksilerin, dolmu┼člar─▒n kalkt─▒─č─▒ dura─ča do─čru gidiyorum. Durak burada aptal anlam─▒n─▒ ta┼č─▒yor.

D├Âner Kafe bu Pazar da kapal─▒. Niye diyorum, g├╝zel bir yemek yemek vard─▒ ┼čimdi. Yak─▒ndaki CD satan d├╝kk├óna gidiyorum, Rus├ža bir m├╝zik CD si al─▒yorum. Kapa─č─▒nda Rus├ža en g├╝zel a┼čk ┼čark─▒lar─▒ yaz─▒yor. Yak─▒ndaki internet kafeye giriyorum. Giderayak dostlara ├╝├ž-be┼č sat─▒r yaz─▒yorum. Gazetelerden birine g├Âz gezdiriyorum. HokantÔÇÖa giden taksiye biniyorum.

  • Ekrem Hayri Peker

 

187 total views, 1 views today

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: ekrempeker@gmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Ekrem Hayri Peker

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒