Quantcast
Te┼čkilat-─▒ Mahsusa ve T├╝rkistan – Belgesel Tarih

Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
Te┼čkilat-─▒ Mahsusa ve T├╝rkistan
  • 15 Nisan 2018 Pazar
  • +
  • -
  • Ekrem Hayri PEKER /

Toplam: 4,858 , Bug├╝n: 1 Okuma

1908 y─▒l─▒nda tatarlar─▒n ve Ba┼čkurtlar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ b├Âlgeye ParisÔÇÖte J├Ân T├╝rklerin ├ž─▒kard─▒─č─▒ ┼×ura-i ├ťmmet gazetesinin geldi─čini Zeki Velidi ToganÔÇÖ─▒n an─▒lar─▒ndan ├Â─čreniyoruz. ─░stanbulÔÇÖdaki geli┼čmeler T├╝rkiyeÔÇÖde yap─▒lan devrim Rus gazetelerinde geni┼č yer buluyordu. T├╝rk├ž├╝lerin faaliyetleri Tataristan, Ba┼čkurdistan ve T├╝rkistanÔÇÖda takip ediliyordu. ─░stanbulÔÇÖdaki ├žal─▒┼čmalar T├╝rk ayd─▒nlar─▒na ilham veriyordu.

Bol┼čevik devriminden sonra Ba┼čkurtlar bir ordu kurup ba─č─▒ms─▒zl─▒k m├╝cadelesine giri┼čmi┼člerdi. Orenburg, kazaklarla arada bir engeldi. Zeki Velidi Togan, Buhara Han─▒ÔÇÖna iki temsilci g├Ândererek kuvvetleriyle Bol┼čeviklere sald─▒rmas─▒n─▒ istedi─činde han, ÔÇťMoskovaÔÇÖda kim h├ókimse onu RusyaÔÇÖn─▒n me┼čru h├╝k├╝meti olarak tan─▒yaca─č─▒n─▒, Rusya ile yap─▒lan muahedelere sad─▒k kalaca─č─▒n ve k─▒yam hareketine i┼čtirak etmeyece─činiÔÇŁ bildirir.

Ba┼čkurt, Kazak Ala┼č-Orda ve Hokant cumhuriyetleri Beyaz Ordu generali Kol├žak taraf─▒ndan y─▒k─▒l─▒r. K─▒r─▒m ve Kafkas cumhuriyetleri de DenikinÔÇÖin kumanda etti─či Beyaz Ordu taraf─▒ndan y─▒k─▒l─▒r. To─čan ve arkada┼člar─▒n─▒n tek bir T├╝rk cumhuriyeti m├╝cadelesine Sultan Galiev ÔÇÖde destek verir.

BerlinÔÇÖde bulunan Talat Pa┼ča, RadekÔÇÖle temas eder. Bunun neticesinde ─░ttihat├ž─▒lar ─░ngilizlere kar┼č─▒ olan m├╝cadelelerine devam etmek i├žin MoskovaÔÇÖya gelirler. 1920 y─▒l─▒ may─▒s sonunda Cemal Pa┼ča, Halil Pa┼ča, Bedri Bey ve Hac─▒ Sami Bey MoskovaÔÇÖdad─▒r.

├çi├žerinlÔÇÖe g├Âr├╝┼čen ─░ttihat├ž─▒lar─▒n amac─▒ Esir T├╝rk subay ve T├╝rkistanÔÇÖdan toplanacak m├╝cahitlerle bir ordu olu┼čturup, ─░nglizlerle m├╝cadele etmektir. Cemal Pa┼ča, Ta┼čkent ve Buhara ├╝zerinden AfganistanÔÇÖa ge├žer.

MoskovaÔÇÖya gelen Enver Pa┼ča, Zeki Velidi Togan taraf─▒ndan ortaya at─▒lan Bak├╝ÔÇÖde ÔÇťM├╝sl├╝man Milletler ┼×ark kongresiÔÇŁ toplanmas─▒ plan─▒ ├╝zerinde ├žal─▒┼č─▒r.

Cemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n T├╝rkistan ziyareti Ruslara ve Bol┼čeviklere kar┼č─▒ ba─č─▒ms─▒zl─▒k m├╝cadelesinde olan T├╝rkistan m├╝cahitleri taraf─▒ndan ho┼č kar┼č─▒lanmaz. Bu durum Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n b├Âlgeye geldi─činde ilk ba┼člarda ┼č├╝phe yarat─▒r.

Togan, 29 Haziran 1920ÔÇÖde MoskovaÔÇÖy─▒ terk ederek b├Âlgeye gelir. Buradan gizlice Bak├╝ÔÇÖye ge├žerek 1-5 Eyl├╝l tarihleri aras─▒nda toplanan ÔÇť Bak├╝ ┼×ark Milletleri KongresiÔÇŁni izler. Bak├╝ÔÇÖde TKPÔÇÖnin kurucusu Mustafa SuphiÔÇÖnin evinde kal─▒r.

BuharaÔÇÖda ilan edilen cumhuriyetin ba┼č─▒nda Osman Hoca ve Feyzullah Hoca bulunuyordu.┬á Ka├žan emirin hazinesine el konulur ve MoskovaÔÇÖya g├Ânderilir. Hazinenin bir k─▒sm─▒ milli m├╝cadele veren AnkaraÔÇÖya g├Ânderilir. TBMMÔÇÖnden ─░smail soysall─▒o─člu BuharaÔÇÖya te┼čekk├╝re gelir.

Halil Pa┼ča ve Hac─▒ Sami Bey b├Âlgeye gelip incelemelerde bulunurlar. Daha MoskovaÔÇÖdayken Enver Pa┼ča Zeki Velidi ToganÔÇÖla temasa ge├žer. ToganÔÇÖ─▒n 40 bin ki┼čilik Ba┼čkurt ordusu Pa┼čaÔÇÖn─▒n ilgisini ├žekmi┼čtir.┬á BuharaÔÇÖya bulunan T├╝rk subaylar─▒ndan Ali R─▒za BeyÔÇÖe MoskovaÔÇÖda bulunan Enver Pa┼čaÔÇÖdan mektup ve Liva-i ─░slam dergisi gelmi┼čti. Ancak Pa┼čaÔÇÖn─▒n Bol┼čeviklerle i┼čbirli─či s─▒k─▒nt─▒l─▒d─▒r.

Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n b├Âlgeye gelip, m├╝cadele etme iste─či T├╝rkistan Milli Kongresi ├╝yeleri taraf─▒ndan ho┼č kar┼č─▒lanmaz. ÔÇťEnver Pa┼ča b├Âlgeye gelirse, d─▒┼č ├╝lkelerden yard─▒m alamay─▒zÔÇŁ gerek├žesiyle itiraz ederler.

Enver Pa┼ča, 20 Aral─▒k 1921ÔÇÖde BuharaÔÇÖya gelir. Zeki Velidi ToganÔÇÖla temasa ge├žer. Di─čer bir amac─▒ da AfganistanÔÇÖdan geri d├Ânen cemal Pa┼čaÔÇÖyla g├Âr├╝┼čmektir. Bu ama├žla Doktor Naz─▒m BeyÔÇÖi Carcuy istasyonuna g├Ânderir. Ama Bol┼čevikler Cemal pa┼čaÔÇÖn─▒n trenden inmesine m├╝saade etmezler.

Togan, Enver Pa┼čaÔÇÖya ÔÇťRuslarÔÇÖ─▒n Lehistan cephesinde kuvvetlendi─čini buradaki kuvvetlerini b├Âlgeye getireceklerini, verdikleri m├╝cadelenin Pan-T├╝rkist ve Pan-─░slamist olmakla su├žlanaca─č─▒n─▒, AfganistanÔÇÖdan bu m├╝cadeleye destek vermesiniÔÇŁ ister.

Hac─▒ Sami Bey, Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n AfganistanÔÇÖa gitmesinin ÔÇť├ľm├╝r zayi etmek olaca─č─▒n─▒ ve Amanullah HanÔÇÖa g├╝venmenin hatal─▒ olaca─č─▒n─▒ÔÇŁ s├Âyleyerek kar┼č─▒ ├ž─▒kar.

Enver Pa┼ča, kar─▒┼č─▒k duygular i├žindedir. Pa┼ča, ÔÇťTalat Pa┼ča merhum gibi Berlin sokaklar─▒nda bir Ermeni kur┼čunuyla ├Âlmek istemem. Can─▒m T├╝rk milletinin hal├ós─▒ yolunda feda olmas─▒ gerekir. Gazi olmazsak ┼čehidiz.ÔÇŁ

Enver Pa┼ča bu duygularla Basmac─▒lara kat─▒lmak i├žin harekete ge├žer. Emir yanl─▒s─▒ Lakaylar─▒ m├╝cadeleye katmak i├žin yanlar─▒na gider ve esir al─▒n─▒r.

Oysa Semerkant b├Âlgesindeki Ba┼čkurt taburlar─▒ isyan edip, demiryolu bir├žok yerden havaya u├žurulacakt─▒. Pa┼čaÔÇÖn─▒n esir d├╝┼čmesi bu plan─▒ suya d├╝┼č├╝r├╝r. Buhara birlikleri de da─č─▒l─▒r.

***

Pa┼ča ┼čehit olduktan sonra m├╝cadeleyi s├╝rd├╝ren Hac─▒ Sami Bey, dizinden yaraland─▒─č─▒ i├žin m├╝cadeleyi b─▒rak─▒r ve Zeki Velidi ToganÔÇÖ─▒n ─▒srar─▒na ra─čmen tedavi olmak i├žin T├╝rkiyeÔÇÖye d├Ânmek ister. Tedavi olduktan sonra geri d├Ânecektir.

AfganistanÔÇÖa ge├žen Hac─▒ Sami BeyÔÇÖin KabilÔÇÖe gelme iste─či reddedilir. Hac─▒ Sami Bey, 35 ki┼čilik maiyetiyle T├╝rkiyeÔÇÖye gitmek i├žin HeratÔÇÖtan Me┼čhedÔÇÖe ge├žer. Geride kalanlar─▒n s├╝rd├╝rd├╝─č├╝ m├╝cadele k─▒sa bir s├╝re sonra sona erer.

Hindistan ├╝zerinden AvrupaÔÇÖya giden Togan, BombayÔÇÖdaki camilerde ÔÇťZinde bad (ya┼čas─▒n) Mustafa KemalÔÇŁ yaz─▒l─▒ oldu─čunu s├Âyler.

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar. Bursa Mustafakemalpa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]

FACEBOOK YORUMLARI

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
Ar─▒burnu Muharebeleri! G├Âze G├Âz, Di┼če Di┼č

Ar─▒burnu Muharebeleri! G├Âze G├Âz, Di┼če Di┼č

Tayfun ├çAVU┼×O─×LU, 3 Aral─▒k 2022
Enginar

Enginar

├ľzden Bekir KARAKA┼×, 3 Aral─▒k 2022
Yaraya Anason Basmak!

Yaraya Anason Basmak!

├ľzden Bekir KARAKA┼×, 3 Aral─▒k 2022
Caddede Bulu┼čal─▒m

Caddede Bulu┼čal─▒m

Deniz DALKILINÇ, 24 Kasım 2022
Conservation of dome mosaics of Hagia Sophia in Istanbul

Conservation of dome mosaics of Hagia Sophia in Istanbul

A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA, 24 Kas─▒m 2022
Musluk Y├Âr├╝k Hayrat─▒

Musluk Y├Âr├╝k Hayrat─▒

Hasip ├ľZT├ťRK, 23 Kas─▒m 2022
Sorularla Kafkasya ÔÇô B├Âl├╝m 1

Sorularla Kafkasya ÔÇô B├Âl├╝m 1

Mesut YILMAZ, 23 Kas─▒m 2022
T├╝rk├╝lerin Atas─▒ Muzaffer Sar─▒s├Âzen

T├╝rk├╝lerin Atas─▒ Muzaffer Sar─▒s├Âzen

Dr. Halil ATILGAN, 16 Kas─▒m 2022
Anadolulu Olma Bilinci ve Duyarl─▒l─▒─č─▒

Anadolulu Olma Bilinci ve Duyarl─▒l─▒─č─▒

Tahsin ┼×─░M┼×EK, 9 Ekim 2022